Hành vi con người trong cháy nổ – bản năng hay kỹ năng?

Hành vi con người trong cháy nổ là yếu tố quyết định rất lớn đến khả năng sống sót, nhưng lại ít khi được nhìn nhận đúng mức. Trong nhiều vụ hỏa hoạn, thiệt hại không chỉ đến từ lửa và khói mà đến từ chính những phản xạ bản năng sai lầm của con người khi đối mặt nguy hiểm. Bài viết này đi sâu phân tích phản xạ khi cháy, tâm lý hoảng loạn và vai trò của kỹ năng sinh tồn PCCC trong những khoảnh khắc sinh tử.

1. Khoảnh khắc cháy nổ và sự sụp đổ của lý trí

Cháy nổ xảy ra không báo trước. Chỉ trong vài giây, không gian quen thuộc biến thành môi trường đe dọa sự sống. Âm thanh báo động, khói dày, nhiệt tăng nhanh khiến não bộ rơi vào trạng thái sốc.

Trong khoảnh khắc đó, lý trí – thứ giúp con người suy nghĩ logic bị đẩy xuống hàng thứ yếu. Não ưu tiên cho phản xạ sinh tồn bản năng như chạy, trốn, bám víu vào thứ quen thuộc. Đây là thời điểm hành vi con người trong cháy nổ trở nên khó kiểm soát nhất, và cũng nguy hiểm nhất.

Không phải ai cũng có khả năng giữ bình tĩnh để suy nghĩ đúng, đó là phản ứng sinh học bình thường. Vấn đề nằm ở chỗ, nếu không có hành vi con người trong cháy nổ được chuẩn bị từ trước, bản năng rất dễ dẫn con người đến lựa chọn sai.

2. Vì sao con người thường đưa ra quyết định sai khi có cháy?

Trong điều kiện bình thường, con người có đủ thời gian để suy nghĩ, cân nhắc và lựa chọn hành động phù hợp. Não bộ lúc này hoạt động theo logic, có khả năng phân tích rủi ro và đưa ra quyết định dựa trên kinh nghiệm. Tuy nhiên, khi cháy xảy ra, toàn bộ cơ chế này gần như bị đảo lộn. Não bộ rơi vào trạng thái quá tải do cùng lúc phải đối mặt với nhiều tác nhân nguy hiểm: Nỗi sợ bùng phát đột ngột, tình trạng thiếu oxy do khói, nhiệt độ tăng nhanh và tầm nhìn bị hạn chế nghiêm trọng.

Chính sự tâm lý hoảng loạn này khiến con người rất dễ rơi vào trạng thái hoảng loạn, và từ đó xuất hiện hàng loạt phản ứng sai lệch như:

• Đánh giá sai mức độ nguy hiểm, cho rằng đám cháy “chưa nghiêm trọng” hoặc ngược lại là quá sợ hãi trước những dấu hiệu chưa thực sự nguy cấp.
• Phóng đại cảm giác sợ hãi, khiến nhịp tim tăng nhanh, thở gấp, mất khả năng suy nghĩ mạch lạc và không còn kiểm soát được hành vi.
• Bám chặt vào những thói quen quen thuộc, lựa chọn những hành động mang tính bản năng thay vì những phương án an toàn đã được khuyến cáo.

Thay vì chủ động tìm lối thoát hiểm an toàn, nhiều người lại quay về những con đường quen thuộc, cố gắng trở lại phòng cũ, cầu thang quen hoặc chạy theo đám đông mà không kiểm tra điểm đến. Một số khác hành động theo cảm xúc, làm theo người bên cạnh chỉ vì cảm thấy “đỡ sợ hơn khi không ở một mình”. Chính vì vậy, hành vi con người trong cháy nổ thường không xuất phát từ lý trí hay kỹ năng đã học, mà bị chi phối mạnh bởi phản xạ tức thời – và đây cũng là nguyên nhân khiến rất nhiều quyết định trong đám cháy trở nên sai lầm và nguy hiểm.

3. Những phản xạ nguy hiểm thường xuất hiện trong đám cháy

Trong hầu hết các vụ việc, có những hành vi con người trong cháy nổ lặp đi lặp lại, xuất hiện ở rất nhiều người, bất kể độ tuổi hay trình độ.

3.1. Mất phương hướng khi đối mặt khói lửa

Khói là “kẻ giết người thầm lặng” trong cháy nổ. Khi khói lan nhanh, tầm nhìn giảm mạnh, nhiều người mất khả năng định hướng dù đang ở nơi quen thuộc.

Não bộ rơi vào trạng thái hoảng loạn, không xác định được đâu là lối ra, đâu là ngõ cụt. Người ta dễ chạy vòng vòng, đâm vào tường, hoặc quay ngược trở lại khu vực nguy hiểm hơn.

Xem thêm: Khi nào cần cải tạo, nâng cấp hệ thống PCCC cho nhà xưởng?

3.2. Quay lại tìm người thân hoặc tài sản trong hoảng loạn

Một hành vi con người trong cháy nổ rất phổ biến là quay lại tìm người thân, giấy tờ, tiền bạc, điện thoại. Đây là phản xạ mang tính cảm xúc mạnh, nhưng lại cực kỳ nguy hiểm.

Trong nhiều trường hợp, chỉ vài chục giây quay lại cũng đủ khiến lối thoát bị khói bao trùm. Không ít nạn nhân tử vong chỉ vì quay lại “lần cuối”, trong khi họ đã ở rất gần nơi an toàn.

3.3. Chạy theo đám đông và cái bẫy “lối thoát giả”

Khi hoảng loạn, hành vi con người trong cháy nổ có xu hướng làm theo số đông. Thấy nhiều người chạy về một hướng, ta mặc định đó là lối thoát.

Nhưng thực tế, đám đông cũng có thể sai. Lối thoát giả như cửa khóa, hành lang cụt, khu vực không thông ra ngoài từng là nguyên nhân khiến nhiều người mắc kẹt tập thể. Chạy theo đám đông mà không quan sát là một phản xạ rất nguy hiểm.

3.4. Phản xạ sai khi gặp khói, nhiệt và không gian kín

Nhiều người có phản xạ đứng thẳng, thở gấp khi gặp khói, trong khi không khí sạch hơn nằm sát mặt đất. Có người cố mở cửa khi bên kia đang có lửa lớn, khiến lửa bùng mạnh hơn do chênh áp.

Những phản xạ sai này không phải do thiếu thông minh, mà do chưa từng được trang bị kỹ năng sinh tồn PCCC đúng cách.

4. Kỹ năng PCCC giúp “ghi đè” bản năng hoảng loạn

Điểm mấu chốt nằm ở đây nằm ở kỹ năng không loại bỏ bản năng mà ghi đè lên bản năng.

Khi hành vi con người trong cháy nổ được luyện tập đủ nhiều, não bộ sẽ tự động ưu tiên nó ngay cả trong hoảng loạn. Đó là lý do vì sao người được huấn luyện PCCC có xu hướng:

• Cúi thấp khi có khói.
• Tìm lối thoát thay vì quay lại.
• Bình tĩnh hơn trong việc ra quyết định.

Kỹ năng sinh tồn PCCC không cần phức tạp nhưng phải đủ thực tế và được lặp lại. Chỉ khi kỹ năng trở thành phản xạ, nó mới có thể thắng được nỗi sợ.

5. Vì sao tập huấn PCCC nhiều nhưng khi cháy vẫn loạn?

Nhiều nơi tập huấn PCCC mang tính hình thức như nghe giảng, xem video, ký tên. Người tham gia hiểu về mặt lý thuyết, nhưng chưa từng đặt mình vào tình huống gần giống thực tế.

Nhiều người đi tập huấn với tâm thế đối phó để ký tên điểm danh. Sự thiếu nghiêm túc này dẫn đến việc không quan sát sơ đồ thoát hiểm, không kiểm tra vị trí đặt bình chữa cháy tại nơi mình sống/làm việc. Khi sự cố xảy ra, họ là những người hoảng loạn đầu tiên vì hoàn toàn không có sự chuẩn bị về mặt tâm thế.

Khi cháy thật xảy ra, sự khác biệt là rất lớn:

• Ánh sáng kém.
• Khói gây cay mắt, khó thở.
• Âm thanh hỗn loạn.

Nếu chưa từng trải nghiệm hoặc diễn tập thực tế, kỹ năng học được rất khó phát huy. Đây là lý do vì hành vi con người trong cháy nổ thường thiên về “biết nhưng không làm được” khi gặp cháy.

6. Từ kỹ năng cá nhân đến khả năng thoát nạn tập thể

Trong một đám cháy, không ai thoát nạn một mình. Hành vi của từng cá nhân ảnh hưởng trực tiếp đến người khác. Một người hoảng loạn có thể gây ùn tắc lối thoát, một phản xạ sai có thể kéo theo nhiều người khác làm theo.

Khi nhiều người được trang bị kỹ năng đúng, khả năng thoát nạn tập thể tăng lên rõ rệt. Đám đông có tổ chức, biết nhường đường, biết hỗ trợ nhau sẽ giảm đáng kể thương vong.

Cuối cùng, hành vi con người trong cháy nổ không phải là điều không thể thay đổi. Giữa bản năng và kỹ năng, kỹ năng hoàn toàn có thể chiếm ưu thế nếu được chuẩn bị đủ sớm. Hãy liên hệ với Bảo hộ Sanboo để tìm hiểu thêm về kiến thức PCCC thực tế và có cho mình bản lĩnh ứng phó dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào!

Thông tin liên hệ:

• Địa chỉ: Số 19 Ngách 11, Ngõ 1295 Giải Phóng, Hoàng Liệt, Hoàng Mai, Hà Nội
• Điện thoại: 0965 996 288
• Website: https://baohosanboo.com/
• Email: sales.sanboo@gmail.com