Cách đọc vị đám cháy qua màu khói và sự thật về độ nguy hiểm

Đọc vị đám cháy qua màu khói giúp bạn nhận biết sơ bộ loại chất cháy và mức độ nguy hiểm phía trước, nhưng không được dùng nó làm cớ để đứng lại quan sát. Màu khói trắng, xám hay đen phụ thuộc vào vật liệu dán dở và lượng oxy, chứ không có nghĩa khói sáng màu thì an toàn. Khói và khí độc mới là thứ giết người nhanh nhất, vì vậy hiểu màu khói là để đưa ra quyết định thoát nạn tức thì chứ không phải để chần chừ. 

Đọc vị đám cháy qua màu khói có thực sự chính xác?

Màu khói thay đổi theo vật liệu đang cháy

Màu khói phụ thuộc rất nhiều vào thứ đang cháy. Gỗ, giấy, vải, nhựa, cao su, mút xốp, dầu hoặc các vật liệu tổng hợp không tạo ra hỗn hợp sản phẩm cháy giống nhau.

Khi gỗ hoặc giấy cháy, khói có thể có màu trắng xám ở giai đoạn đầu rồi chuyển sang xám đậm hoặc đen khi quá trình cháy phát triển và lượng hạt muội tăng lên. Trong khi đó, vật liệu nhựa và các polymer tổng hợp có thể tạo ra lượng khói dày, nhiều hạt và nhiều sản phẩm khí độc.

Đặc biệt, khi đọc vị đám cháy qua màu khói không thể nhìn một màu khói rồi kết luận chính xác “đám cháy đang cháy nhựa” hoặc “đang cháy gỗ”. Trong một căn phòng thực tế thường có nhiều vật liệu cháy đồng thời. Một chiếc ghế có thể gồm khung gỗ, lớp mút polyurethane, vải bọc và các chi tiết nhựa. Khi cháy, toàn bộ những vật liệu này cùng tham gia vào quá trình phân hủy nhiệt và tạo thành hỗn hợp khói phức tạp.

Các nghiên cứu và tài liệu y khoa của CDC/NIOSH chỉ ra rằng đám cháy trong công trình có thể tạo ra carbon monoxide (CO), hydrogen cyanide (HCN) cùng nhiều chất gây kích ứng đường hô hấp. HCN có thể hình thành khi cháy một số polymer tổng hợp chứa nitơ, trong đó có polyurethane và một số loại nhựa, vật liệu kỹ thuật.

Vì vậy, đọc vị đám cháy qua màu khói chỉ nên được xem là một dấu hiệu quan sát ban đầu. Người đứng ngoài không có thiết bị đo khí và không biết chính xác vật liệu đang cháy thì không thể dựa vào màu khói để xác định thành phần khí độc.

Khói trắng, xám, đen không phải thang đo đơn giản về mức độ nguy hiểm

Một quan niệm khá phổ biến khi đọc vị đám cháy qua màu khói là khói trắng ít nguy hiểm, khói xám nguy hiểm hơn và khói đen là nguy hiểm nhất. Cách hiểu này quá đơn giản.

Khói trắng đôi khi chủ yếu chứa hơi nước hoặc các sản phẩm cháy có kích thước hạt nhỏ, nhưng điều đó không có nghĩa khu vực có khói trắng chắc chắn an toàn. Nếu nước hoặc vật liệu ẩm tiếp xúc với bề mặt rất nóng, hơi nước có thể xuất hiện cùng khói. Mặt khác, một đám cháy âm ỉ cũng có thể tạo ra lượng khói đáng kể trước khi ngọn lửa bùng phát.

Khói xám có thể xuất hiện khi vật liệu cháy chưa hoàn toàn hoặc khi lượng hạt và hơi sản phẩm cháy thay đổi theo điều kiện thông gió. Khói đen thường cho thấy có nhiều muội than và sản phẩm cháy chưa hoàn toàn, nhưng người quan sát vẫn không thể dựa vào màu đen để định lượng độc tính.

Điểm cần nhớ trong đọc vị đám cháy qua màu khói là màu sắc chỉ cung cấp một phần thông tin. Độ dày, tốc độ di chuyển, nhiệt độ, hướng lan và khói có đang nhanh chóng tràn vào vị trí của mình hay không mới là những yếu tố có giá trị thực tế hơn khi quyết định thoát nạn.

Xem thêm: Sử dụng thang máy khi cháy có thể thành “bẫy” thoát nạn ?

Vì sao không nên đứng gần để quan sát khói?

Đứng gần một đám cháy để “xem màu khói rõ hơn” là một hành động không an toàn. Người quan sát không biết chính xác bên trong vùng khói đang có nhiệt độ bao nhiêu, nồng độ oxy còn lại như thế nào và có những chất độc nào đang tồn tại.

Khói còn có thể thay đổi rất nhanh. Một khu vực vừa còn nhìn thấy nền nhà có thể nhanh chóng bị che kín khi đám cháy phát triển hoặc hướng gió thay đổi. USFA cho biết khói đen dày có thể lấp đầy nhà chỉ trong vài phút và khiến người bên trong gần như không nhìn thấy đường đi.

Do đó, đọc vị đám cháy qua màu khói phải đi cùng một nguyên tắc đơn giản: quan sát từ vị trí tương đối an toàn, không tiến gần để kiểm chứng.

Mỗi màu khói tiết lộ điều gì về đám cháy?

Bảng dưới đây giúp phân biệt những đặc điểm thường gặp khi đọc vị đám cháy qua màu khói, nhưng không nên sử dụng màu khói như căn cứ duy nhất để đánh giá mức độ nguy hiểm.

Màu/đặc điểm khói	Có thể liên quan đến	Điều cần lưu ý
Khói trắng	Hơi nước, vật liệu ẩm nóng lên, sản phẩm cháy ở giai đoạn đầu hoặc một số quá trình cháy âm ỉ	Không đồng nghĩa với an toàn; vẫn có thể tồn tại khí độc và nhiệt cao
Khói xám	Vật liệu cháy không hoàn toàn, hỗn hợp hạt và khí từ nhiều loại vật liệu	Cần quan sát độ dày và tốc độ lan thay vì chỉ nhìn màu
Khói đen	Lượng lớn muội than, sản phẩm cháy chưa hoàn toàn, thường gặp khi vật liệu hữu cơ hoặc vật liệu tổng hợp cháy trong điều kiện thiếu oxy	Tầm nhìn có thể giảm rất nhanh; không tiến vào vùng khói để kiểm tra
Khói đổi màu hoặc dày lên nhanh	Đám cháy đang thay đổi điều kiện cháy, vật liệu mới bắt lửa hoặc thông gió thay đổi	Đây là dấu hiệu đám cháy nguy hiểm cần ưu tiên rời khỏi khu vực, không tiếp tục đứng quan sát

Độ nguy hiểm không nằm ở màu khói

Khói độc trong đám cháy có thể gây nguy hiểm trước khi lửa lan đến

Trước khi đọc vị đám cháy qua màu khói, bạn phải hiểu khói là một trong những yếu tố nguy hiểm nhất khi xảy ra cháy, bởi người ở trong nhà có thể hít phải các sản phẩm cháy độc hại trước khi ngọn lửa tiếp cận vị trí của họ. Thành phần khói phụ thuộc vào vật liệu, nhiệt độ và điều kiện cháy. Trong đám cháy nhà ở, các vật liệu như nhựa, mút xốp, cao su, vải tổng hợp và đồ nội thất có thể tạo ra nhiều chất gây kích ứng hoặc gây ngạt.

Carbon monoxide (CO) là một ví dụ điển hình. Đây là khí không màu, không mùi nên mắt thường không thể nhận biết. Người hít phải CO có thể xuất hiện đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, lú lẫn và mất khả năng tự thoát nạn khi nồng độ phơi nhiễm tăng cao. Một số vật liệu tổng hợp còn có thể tạo ra hydrogen cyanide (HCN), một chất gây cản trở quá trình sử dụng oxy của cơ thể.

Vì vậy, nhận biết đám cháy qua khói không nên được hiểu là chỉ cần nhìn màu khói để xác định “có độc hay không”. Khói trắng vẫn có thể nguy hiểm, trong khi khói đen không phải là căn cứ duy nhất để xác định chính xác thành phần độc chất.

Trong nhà ở, trang bị đầu báo khói, chuông báo cháy và phương tiện chữa cháy phù hợp có giá trị hơn nhiều so với việc chờ nhìn thấy khói rồi mới phản ứng. Đầu báo khói có thể cảnh báo người trong nhà ngay từ giai đoạn sớm, khi khả năng thoát nạn vẫn còn tốt.

Khói nóng làm giảm khả năng nhìn và định hướng

Khói còn có thể nhanh chóng làm mất tầm nhìn. Khi hành lang, cầu thang hoặc phòng ở bị khói bao phủ, người bên trong rất khó xác định đâu là cửa ra, đâu là cầu thang và đâu là khu vực đang có lửa.

Vụ cháy tại chung cư Carina Plaza ở TP.HCM ngày 23/3/2018 là một trường hợp điển hình. Đám cháy xuất phát từ khu vực tầng hầm, sau đó khói lan lên các tầng phía trên. Vụ việc khiến 13 người tử vong và hơn 90 người bị thương. Đây là một trong những vụ cháy chung cư nghiêm trọng tại Việt Nam, cho thấy khói có thể trở thành yếu tố đe dọa tính mạng ngay cả khi người dân không đứng trực tiếp trong vùng cháy.

Bài học quan trọng từ những vụ việc như vậy là người dân không nên chờ đến khi nhìn thấy ngọn lửa mới tìm cách thoát nạn. Khi phát hiện có cháy hoặc nhận được tín hiệu báo cháy, việc đầu tiên cần làm là đọc vị đám cháy qua màu khói, xác định lối thoát an toàn và di chuyển khỏi khu vực nguy hiểm.

Tại các công trình, đèn chỉ dẫn thoát nạn, đèn chiếu sáng sự cố, cầu thang thoát nạn và các giải pháp ngăn khói có vai trò hỗ trợ người bên trong tìm đường khi tầm nhìn bị hạn chế. Đây cũng là lý do các yêu cầu về an toàn cháy và thoát nạn trong công trình được quy định khá cụ thể trong QCVN 06:2022/BXD và Sửa đổi 1:2023.

Tốc độ lan khói quan trọng hơn màu khói

Một làn khói xám mỏng nhưng đang tràn rất nhanh vào phòng có thể đáng lo hơn một lớp khói đen đang ở xa và chưa tiến về phía người.

Nếu khói bắt đầu lọt qua khe cửa, lan sát trần rồi hạ thấp dần hoặc nhanh chóng phủ kín hành lang, người bên trong không nên chờ thêm. USFA cảnh báo khói có thể đi qua hành lang, cửa, đường ống và các khe hở trong công trình, kể cả khi người ở cách xa vị trí cháy.

Đó là lý do nhận biết đám cháy qua khói cần dựa vào cả hướng và tốc độ lan, không chỉ dựa vào màu sắc.

Không thể xác định mức độ an toàn chỉ bằng mắt thường

Về khả năng đọc vị đám cháy qua màu khói, mắt thường của người có thể nhận biết màu, độ dày và chuyển động của khói nhưng không thể đo nồng độ CO, HCN, oxy hoặc nhiều chất khác trong không khí.

Một khu vực nhìn vẫn còn thoáng không có nghĩa là không khí ở đó an toàn. Ngược lại, một lớp khói có màu trắng cũng không phải bằng chứng cho thấy người có thể đi xuyên qua.

Do đó, khi đã phát hiện khói bất thường trong nhà, văn phòng, cửa hàng hoặc chung cư, nguyên tắc an toàn là không đứng lại để “đọc” màu khói khi cháy quá lâu. Nếu có thể thoát ra ngoài an toàn, hãy ưu tiên thoát nạn và cảnh báo cho những người xung quanh. Nếu không thể thoát, cần đóng cửa ngăn khói, hạn chế khói lọt vào phòng và tìm cách thông báo vị trí cho lực lượng cứu nạn. 

Đọc vị đám cháy qua màu khói chỉ giúp nhận biết nhanh tình huống chứ không phải thang đo độ an toàn, bởi khói màu gì cũng đều chứa khí độc gây ngạt và làm mất tầm nhìn rất nhanh. Thay vì đứng lại đoán độ nguy hiểm qua màu khói, điều bạn cần làm là đánh giá tốc độ lan, nhiệt độ khói và hướng thoát nạn. Quan sát chỉ để đưa ra quyết định hành động ngay lập tức khi khói tràn đến hay nhiệt tăng mạnh, thoát nạn luôn phải ưu tiên hàng đầu. 

Bảo hộ Sanboo hướng đến việc giúp gia đình và các không gian dân dụng chủ động hơn trong công tác phòng ngừa cháy ngay từ đầu. Bên cạnh tìm hiểu đọc vị đám cháy qua màu khói, mỗi gia đình nên chuẩn bị phương tiện chữa cháy ban đầu phù hợp, bố trí ở nơi dễ lấy và kiểm tra định kỳ để thiết bị luôn ở trạng thái sẵn sàng. 

Với các sản phẩm thiết bị PCCC, bình chữa cháy gia đình và vật dụng hỗ trợ an toàn, Bảo hộ Sanboo chú trọng lựa chọn những giải pháp phù hợp với điều kiện sử dụng thực tế, để khi sự cố xảy ra, người dùng có phương tiện xử lý ban đầu và chủ động hơn trong việc bảo vệ người thân, tài sản.